De triaden van Döbereiner: elementen in drieën
De triaden van Döbereiner waren groepen van drie chemisch vergelijkbare elementen waarin het atoomgewicht van het middelste element ruwweg het gemiddelde is van de andere twee. De Duitse scheikundige Johann Wolfgang Döbereiner beschreef ze in 1829, en ze waren een van de vroegste aanwijzingen dat de eigenschappen van een element samenhangen met zijn atoomgewicht.
Wie was Johann Döbereiner?
Johann Wolfgang Döbereiner (1780–1849) was een Duitse scheikundige die als apotheker was opgeleid voordat hij hoogleraar scheikunde werd aan de Universiteit van Jena. Hij wordt ook herinnerd om de lamp van Döbereiner uit 1823, een vroege aansteker waarin een stroom waterstofgas vlam vatte bij contact met platina, een van de eerste praktische toepassingen van een katalysator.
Een aanwijzing van strontium
In 1817 merkte Döbereiner iets merkwaardigs op aan strontium. Het atoomgewicht lag bijna precies halverwege dat van calcium en barium, en ook de chemie zat ertussenin: de drie metalen vormen vergelijkbare verbindingen en het gedrag van strontium ligt tussen dat van zijn twee verwanten. Met slechts één voorbeeld kon het echter gemakkelijk toeval zijn.
De triaden van 1829
In 1829 publiceerde Döbereiner een bredere versie van het idee. Hij beschreef verschillende groepen van drie, of triaden, waarin de elementen chemisch op elkaar lijken en het middelste atoomgewicht dicht bij het gemiddelde van de buitenste twee ligt. Met moderne atoomgewichten is het patroon eenvoudig te controleren. Calcium (40,1), strontium (87,6) en barium (137,3): het gemiddelde van calcium en barium is 88,7, dicht bij strontium. Chloor (35,5), broom (79,9) en jood (126,9): het gemiddelde van de buitenste twee is 81,2. Lithium (6,9), natrium (23,0) en kalium (39,1): het gemiddelde is 23,0, bijna precies het gewicht van natrium. Zwavel, seleen en telluur vormden een vierde triade.
Ook de fysische eigenschappen volgden dezelfde volgorde. Chloor is een gas, jood is een vaste stof en broom, pas drie jaar eerder ontdekt, is een vloeistof daartussenin. De kleur van de drie halogenen wordt dieper en hun reactiviteit neemt in dezelfde volgorde af.
Wat de triaden lieten zien
De triaden behoorden tot het eerste bewijs dat atoomgewicht verband houdt met hoe een element zich gedraagt. Ze lieten ook zien dat elementen tot natuurlijke families behoren. Elke triade van Döbereiner staat nog steeds samen in één kolom van het moderne systeem: de alkalimetalen in groep 1, de aardalkalimetalen in groep 2, de chalcogenen in groep 16 en de halogenen in groep 17.
Tegenwoordig kunnen we zien waarom de gemiddelden kloppen. De drie leden van elke triade liggen gelijkmatig verdeeld in atoomnummer: lithium, natrium en kalium liggen 8 plaatsen uit elkaar, en de leden van de andere triaden 18 plaatsen, dus hun atoomgewichten stijgen in ruwweg gelijke stappen.
De grenzen van de triaden
Met triaden kon je de meeste elementen niet ordenen. Van de meer dan 50 elementen die in 1829 bekend waren, pasten er maar ongeveer een dozijn netjes in groepen van drie, en Döbereiner bood geen manier om de ene triade met de andere te verbinden of om de overgebleven elementen te plaatsen. Met moderne gegevens bekeken faalt de regel ook binnen families: fluor, chloor en broom zijn allemaal halogenen, maar het atoomgewicht van chloor (35,5) ligt nergens in de buurt van het gemiddelde van fluor en broom (49,5).
Latere scheikundigen, onder wie Leopold Gmelin en Jean-Baptiste Dumas, vonden meer families en numerieke patronen, maar een volledig systeem moest wachten tot betrouwbare atoomgewichten in de jaren 1860 beschikbaar kwamen.