Henry Moseley en de ontdekking van het atoomnummer

Henry Moseley was een Engelse natuurkundige die in 1913 aantoonde dat de plaats van elk element in het periodiek systeem wordt bepaald door zijn atoomnummer, de positieve lading van de kern, en niet door het atoomgewicht. Zijn röntgenmetingen verklaarden de paren die in het systeem uit volgorde stonden en wezen precies aan welke elementen nog ontbraken.

Het probleem met atoomgewicht

Meer dan 40 jaar na Mendelejev was het periodiek systeem geordend op atoomgewicht, met een paar lastige uitzonderingen. Argon is zwaarder dan kalium, kobalt is zwaarder dan nikkel en telluur is zwaarder dan jood, maar in elk paar hoort het zwaardere element duidelijk eerst. Scheikundigen konden ook niet zeggen hoeveel zeldzame aardmetalen er nog moesten worden gevonden, omdat hun atoomgewichten zo dicht bij elkaar lagen.

In 1911 liet Ernest Rutherford zien dat een atoom een kleine, positief geladen kern heeft. Kort daarna suggereerde de Nederlandse wetenschapper Antonius van den Broek dat de positie van een element in het systeem gelijk zou kunnen zijn aan de lading van die kern. Moseley ging dit idee testen.

Het röntgenexperiment van Moseley

Henry Gwyn Jeffreys Moseley, geboren in 1887, trad na zijn studie in Oxford toe tot het laboratorium van Rutherford aan de Universiteit van Manchester. Hij gebruikte monsters van verschillende elementen als trefplaat in een röntgenbuis en mat de golflengten van de röntgenstraling die elk afgaf door die te laten weerkaatsen op een kristal, een techniek die kort daarvoor was ontwikkeld door William Henry Bragg en zijn zoon Lawrence. Eind 1913 publiceerde hij resultaten voor de elementen van calcium tot zink, en in 1914 breidde hij het werk uit tot de meeste elementen van aluminium tot goud.

Het resultaat was opvallend eenvoudig. De wortel van de frequentie van de sterkste röntgenlijn van elk element steeg van het ene element naar het volgende met bijna dezelfde stap. Dit verband staat nu bekend als de wet van Moseley.

Het atoomnummer neemt het over

Moseley concludeerde dat elk element in zijn kern één eenheid positieve lading meer heeft dan het element ervoor. Dat gehele getal, het atoomnummer, bepaalt echt de plaats van een element. Tegenwoordig weten we dat het gelijk is aan het aantal protonen in de kern. Ordenen op atoomnummer zette argon vóór kalium, kobalt vóór nikkel en telluur vóór jood zonder dat uitzonderingen nodig waren, en de periodieke wet werd herformuleerd: eigenschappen herhalen zich met het atoomnummer, niet met het atoomgewicht.

Gaten onthuld

Omdat atoomnummers gehele getallen zijn, kon de methode van Moseley de elementen tellen. Ze liet zien dat de elementen met atoomnummers 43, 61, 72 en 75 nog ontbraken, en maakte het mogelijk vast te stellen hoeveel lanthaniden er bestaan tussen lanthaan (57) en lutetium (71). De gaten werden in de volgende drie decennia opgevuld: hafnium (72) in 1923, renium (75) in 1925, technetium (43) in 1937 en promethium (61) in 1945. Hafnium en renium werden beide opgespoord met röntgenspectroscopie, de methode waarvan Moseley de pionier was.

Dood bij Gallipoli

Toen de Eerste Wereldoorlog in 1914 begon, meldde Moseley zich als vrijwilliger bij het Britse leger en werd hij verbindingsofficier bij de Royal Engineers. Hij sneuvelde op 10 augustus 1915 bij Gallipoli, in het huidige Turkije, op 27-jarige leeftijd. Rutherford schreef zijn in-memoriam in het tijdschrift Nature, en veel wetenschappers beschouwden zijn dood als een van de grootste verliezen van de oorlog voor de wetenschap. In slechts enkele jaren onderzoek had Moseley het periodiek systeem de basis gegeven waarop het nog steeds rust.