Glenn Seaborg en de reeks van de actiniden
Glenn Seaborg was een Amerikaanse scheikundige die hielp plutonium en verschillende zwaardere elementen te ontdekken. In 1944 stelde hij voor dat de elementen vanaf actinium een aparte reeks vormen, de actiniden, en daarom staan ze nu in een eigen rij onder het hoofdgedeelte van het periodiek systeem.
Wie was Glenn Seaborg?
Glenn Theodore Seaborg (1912–1999) werd geboren in Ishpeming, Michigan, en groeide op in Zuid-Californië. Hij promoveerde in 1937 in de scheikunde aan de University of California, Berkeley, en bracht daar het grootste deel van zijn loopbaan door, waar hij samenwerkte met natuurkundigen die de cyclotrons van Ernest Lawrence gebruikten om nieuwe radioactieve isotopen te maken.
Plutonium maken
In 1940 maakten Edwin McMillan en Philip Abelson in Berkeley neptunium, element 93, het eerste element zwaarder dan uranium. Later dat jaar beschoten Seaborg, McMillan, Joseph Kennedy en Arthur Wahl uranium met deuteronen en produceerden element 94, dat ze begin 1941 chemisch identificeerden en plutonium noemden, naar Pluto. In 1941 toonden Seaborg en zijn collega's ook aan dat plutonium-239 splijt wanneer het door langzame neutronen wordt getroffen, waardoor het een kandidaat-brandstof werd voor kernreactoren en wapens. Tijdens de Tweede Wereldoorlog verhuisde Seaborg naar het Metallurgical Laboratory van de University of Chicago, waar hij leiding gaf aan het werk om plutonium af te scheiden voor het Manhattanproject.
Een puzzel met element 95 en 96
In die tijd plaatsten periodieke systemen thorium, protactinium en uranium in het hoofdgedeelte van het systeem, onder hafnium, tantaal en wolfraam, alsof het overgangsmetalen waren. Volgens die logica zouden element 95 en 96 zich moeten gedragen als iridium en platina. Experimenten op basis van die aanname vonden ze niet.
Het actinidenconcept
In 1944 stelde Seaborg een ander idee voor. De zware elementen vanaf actinium vormen volgens hem een eigen familie, die een binnenste set elektronenorbitalen (de 5f-orbitalen) vult, net zoals de lanthaniden de 4f-orbitalen vullen. Als dat waar was, zou element 95 op europium moeten lijken en element 96 op gadolinium. Zoekend met die chemie in gedachten identificeerde zijn groep beide elementen in 1944, en ze werden later americium en curium genoemd. Vanwege geheimhouding in oorlogstijd werd de ontdekking pas in november 1945 onthuld, toen Seaborg in een radioquiz de vraag van een kind beantwoordde, een paar dagen vóór de officiële bekendmaking.
Seaborg publiceerde het actinidenconcept in 1945, samen met een periodiek systeem waarin de actiniden in een aparte rij onder de lanthaniden stonden. Later vertelde hij dat collega's hem hadden gewaarschuwd dat het idee zijn wetenschappelijke reputatie kon ruïneren.
De vorm van het systeem veranderen
Het actinidenconcept haalde thorium, protactinium en uranium uit de overgangsmetalen en gaf het periodiek systeem zijn vertrouwde moderne uiterlijk, met twee rijen f-blokelementen onder het hoofdgedeelte gedrukt. Het bleek ook een betrouwbare gids. Het team van Seaborg gebruikte het om de zoektochten te plannen die in 1949 berkelium en in 1950 californium opleverden, en het plaatste het einde van de reeks terecht bij lawrencium, element 103, waarbij element 104 terugkeert naar het hoofdgedeelte onder hafnium.
De Nobelprijs en seaborgium
Seaborg deelde in 1951 de Nobelprijs voor de Scheikunde met Edwin McMillan voor hun ontdekkingen in de chemie van de transuranen. Hij nam deel aan de ontdekking van onder meer plutonium, americium, curium, berkelium, californium en mendelevium, en was later van 1961 tot 1971 voorzitter van de Amerikaanse Atomic Energy Commission.
In 1974 maakte een team van Berkeley en het Lawrence Livermore National Laboratory element 106, en de ontdekkers stelden voor het seaborgium te noemen. Na een lang internationaal debat over de namen van de zwaarste elementen keurde de IUPAC seaborgium in 1997 goed, de eerste keer dat een element officieel naar een levend persoon werd genoemd. Seaborg overleed twee jaar later, in 1999.