เฮนรี โมสลีย์และการค้นพบเลขอะตอม
เฮนรี โมสลีย์เป็นนักฟิสิกส์ชาวอังกฤษที่แสดงในปี 1913 ว่าตำแหน่งของแต่ละธาตุในตารางธาตุถูกกำหนดโดยเลขอะตอม คือประจุบวกของนิวเคลียส ไม่ใช่โดยมวลอะตอม การวัดรังสีเอกซ์ของเขาอธิบายคู่ธาตุที่ลำดับสลับกันในตาราง และชี้ชัดว่าธาตุใดยังขาดหายไป
ปัญหาของมวลอะตอม
นานกว่า 40 ปีหลังเมนเดเลเยฟ ตารางธาตุเรียงตามมวลอะตอม โดยมีข้อยกเว้นที่ขัดแย้งอยู่บ้าง อาร์กอนหนักกว่าโพแทสเซียม โคบอลต์หนักกว่านิกเกิล และเทลลูเรียมหนักกว่าไอโอดีน แต่ในแต่ละคู่ ธาตุที่หนักกว่าชัดเจนว่าต้องอยู่ก่อน นักเคมียังบอกไม่ได้ว่ามีธาตุหายากกี่ธาตุที่ยังรอการค้นพบ เพราะมวลอะตอมของพวกมันใกล้เคียงกันมาก
ในปี 1911 เออร์เนสต์ รัทเทอร์ฟอร์ดแสดงว่าอะตอมมีนิวเคลียสขนาดเล็กจิ๋วที่มีประจุบวก ไม่นานหลังจากนั้นนักวิทยาศาสตร์ชาวดัตช์ อันโตเนียส ฟัน เดน บรุก เสนอว่าตำแหน่งของธาตุในตารางอาจเท่ากับประจุของนิวเคลียสนั้น โมสลีย์ตั้งใจทดสอบแนวคิดนี้
การทดลองรังสีเอกซ์ของโมสลีย์
เฮนรี กวิน เจฟฟรีส์ โมสลีย์ เกิดในปี 1887 เข้าร่วมห้องปฏิบัติการของรัทเทอร์ฟอร์ดที่มหาวิทยาลัยแมนเชสเตอร์ หลังจากเรียนที่ออกซ์ฟอร์ด เขาใช้ตัวอย่างธาตุต่าง ๆ เป็นเป้าในหลอดรังสีเอกซ์ และวัดความยาวคลื่นของรังสีเอกซ์ที่แต่ละธาตุปล่อยออกมาด้วยการสะท้อนจากผลึก เป็นเทคนิคที่วิลเลียม เฮนรี แบรกก์และลอว์เรนซ์ ลูกชายเพิ่งพัฒนาขึ้น ในปลายปี 1913 เขาตีพิมพ์ผลสำหรับธาตุตั้งแต่แคลเซียมถึงสังกะสี และในปี 1914 ขยายงานไปยังธาตุส่วนใหญ่ตั้งแต่อะลูมิเนียมถึงทองคำ
ผลลัพธ์เรียบง่ายอย่างน่าทึ่ง รากที่สองของความถี่ของเส้นรังสีเอกซ์ที่แรงที่สุดของแต่ละธาตุเพิ่มขึ้นเกือบเท่ากันในแต่ละก้าวจากธาตุหนึ่งไปอีกธาตุหนึ่ง ความสัมพันธ์นี้ปัจจุบันเรียกว่ากฎของโมสลีย์
เลขอะตอมเข้ามาแทนที่
โมสลีย์สรุปว่านิวเคลียสของแต่ละธาตุมีประจุบวกมากกว่าธาตุก่อนหน้าหนึ่งหน่วย จำนวนเต็มนั้น คือเลขอะตอม เป็นสิ่งที่กำหนดตำแหน่งของธาตุจริง ๆ ปัจจุบันเรารู้ว่าเท่ากับจำนวนโปรตอนในนิวเคลียส การเรียงตามเลขอะตอมวางอาร์กอนก่อนโพแทสเซียม โคบอลต์ก่อนนิกเกิล และเทลลูเรียมก่อนไอโอดีนโดยไม่ต้องมีข้อยกเว้น และกฎพีริออดิกถูกกล่าวใหม่ว่า สมบัติเกิดซ้ำตามเลขอะตอม ไม่ใช่มวลอะตอม
ช่องว่างถูกเปิดเผย
เนื่องจากเลขอะตอมเป็นจำนวนเต็ม วิธีของโมสลีย์จึงนับธาตุได้ วิธีนี้แสดงว่าธาตุที่มีเลขอะตอม 43, 61, 72 และ 75 ยังขาดหายไป และทำให้ตัดสินได้ว่ามีแลนทาไนด์กี่ธาตุระหว่างแลนทานัม (57) และลูทีเชียม (71) ช่องว่างถูกเติมเต็มในสามทศวรรษถัดมา คือ ฮาฟเนียม (72) ในปี 1923 รีเนียม (75) ในปี 1925 เทคนีเชียม (43) ในปี 1937 และโพรมีเทียม (61) ในปี 1945 ฮาฟเนียมและรีเนียมถูกตามพบด้วยสเปกโทรสโกปีรังสีเอกซ์ ซึ่งเป็นวิธีที่โมสลีย์บุกเบิก
การเสียชีวิตที่กัลลีโพลี
เมื่อสงครามโลกครั้งที่หนึ่งเริ่มขึ้นในปี 1914 โมสลีย์อาสาเข้ากองทัพอังกฤษและเป็นนายทหารสื่อสารในหน่วยวิศวกรหลวง เขาเสียชีวิตในการรบที่กัลลีโพลี ในประเทศตุรกีปัจจุบัน เมื่อวันที่ 10 สิงหาคม 1915 ด้วยวัย 27 ปี รัทเทอร์ฟอร์ดเขียนคำไว้อาลัยของเขาในวารสาร Nature และนักวิทยาศาสตร์หลายคนถือว่าการเสียชีวิตของเขาเป็นหนึ่งในความสูญเสียครั้งใหญ่ที่สุดของวิทยาศาสตร์ในสงคราม ด้วยการวิจัยเพียงไม่กี่ปี โมสลีย์ได้มอบรากฐานที่ตารางธาตุยังคงตั้งอยู่