Periyodik tabloyu her seferinde bir dersle öğren

Periyodik tablonun nasıl işlediğini anlatan, lise ve üniversite başı kimya için yazılmış kısa ve anlaşılır dersler. Önce tablonun ne olduğu ve grupların ile periyotların nasıl düzenlendiğiyle başla, ardından değerlik elektronlarına, elektron dizilimlerine, periyodik eğilimlere ve çok atomlu iyonlara geç. Her ders, fikri iş başında görebilmen için tablonun etkileşimli bir görünümüne bağlanır.

Sıfırdan kimya

Atomlardan kimyasal denklemlere uzanan, 20 kısa dersten oluşan ücretsiz bir kurs. Her ders üç hızlı soruyla biter.

Kursa başla

1

Atomlar ve elementler

Her şeyin neyden yapıldığı: elementler, atomlar ve içlerindeki parçacıklar. · 4 ders

1. 1 Element nedir? Element, yalnızca tek tür atomdan oluşan saf bir maddedir. Bir kimyasal tepkimeyle daha basit bir şeye ayrıştırılamaz. Altın, oksijen ve karbon birer elementtir ve bilinen 118 elementin her birinin periyodik tabloda kendi kutusu vardır. 3 dk okuma
2. 2 Atomun içi Atom, daha da küçük üç tür parçacıktan oluşur: protonlar, nötronlar ve elektronlar. Protonlar ve nötronlar çekirdek denen küçük, ağır bir merkezde toplanmıştır; elektronlar ise onun çevresinde hareket eder. Protonlar pozitif, elektronlar negatif yüklüdür ve nötronların yükü yoktur. 3 dk okuma
3. 3 Atom numarası ve kütlesi Atom numarası, bir atomdaki proton sayısıdır ve atomun hangi element olduğunu söyler. Kütle numarası, proton ve nötronların toplamıdır. Bu iki sayıyla her parçacığı sayabilirsin: proton ve elektron sayısı atom numarasına eşittir, nötron sayısı ise kütle numarasından atom numarasının çıkarılmasına eşittir. 3 dk okuma
4. 4 İzotop nedir? İzotoplar, aynı elementin farklı sayıda nötrona sahip atomlarıdır. Proton sayıları aynıdır, bu yüzden aynı elementtirler ve neredeyse tamamen aynı şekilde tepkimeye girerler, ama kütleleri farklıdır. Karbon-12 ve karbon-14, karbonun iki izotopudur. 3 dk okuma

2

Periyodik tabloyu okumak

Tablonun nasıl düzenlendiği: periyotlar, gruplar, aileler, metaller ve ametaller. · 5 ders

1. 5 Periyodik tablo nedir? Periyodik tablo, bilinen 118 kimyasal elementin tamamını, her atomun çekirdeğindeki proton sayısı olan atom numarası sırasına göre dizen bir çizelgedir. Elementler periyot denen satırlara ve grup denen sütunlara yerleştirilir; böylece benzer kimyasal özellikleri olan elementler aynı sütunda hizalanır. Bu örüntü sayesinde bir elementin yerine bakarak onun hakkında çok şey tahmin edebilirsin. 4 dk okuma
2. 6 Gruplar ve periyotlar Gruplar periyodik tablonun 18 dikey sütunu, periyotlar ise 7 yatay satırıdır. Aynı gruptaki elementlerin değerlik elektron sayısı genellikle aynıdır, bu yüzden benzer kimyasal özellikler taşırlar. Aynı periyottaki elementlerin elektron kabuğu sayısı aynıdır ve özellikleri soldan sağa doğru kademeli olarak değişir. 4 dk okuma
3. 7 Metaller, ametaller ve yarı metaller Metaller parlak, dövülebilir, ısıyı ve elektriği iyi ileten ve elektron verme eğiliminde olan elementlerdir; ametaller genellikle mat, kırılgan ya da gaz halindedir, kötü iletir ve elektron alma ya da paylaşma eğilimindedir. Yarı metallerin özellikleri ikisinin arasındadır. Periyodik tabloda metaller sol tarafı ve ortayı doldurur, ametaller sağ üstte yer alır, yarı metaller ise ikisini ayıran zikzaklı merdiven çizgisi boyunca uzanır. 4 dk okuma
4. 8 Element aileleri Element aileleri benzer özellikli elementler topluluklarıdır ve çoğu periyodik tablo her aileye kendi rengini verir. Bu site on aile kullanır: alkali metaller, toprak alkali metaller, geçiş metalleri, geçiş sonrası metaller, yarı metaller, reaktif ametaller, halojenler, soy gazlar, lantanitler ve aktinitler. Her birini rengiyle ve tablodaki yeriyle tanıyabilirsin. 4 dk okuma
5. 9 Lantanitler ve aktinitler Lantanitler (57–71. elementler) ve aktinitler (89–103. elementler), ana periyodik tablonun genişliği kullanışlı kalsın diye yalnızca altındaki iki satırda gösterilir. Aslında 6. ve 7. periyotların içine, baryum (56) ile radyumun (88) hemen ardına aittirler. Onları yerlerine koymak tabloyu 32 sütuna kadar uzatırdı; bu, bir sayfaya ya da ekrana rahatça sığmayacak kadar geniştir. 4 dk okuma

3

Elektronlar

Katmanlar, değerlik elektronları ve dizilimler ile bunların açıkladığı eğilimler. · 4 ders

1. 10 Elektron kabukları Elektron kabukları, bir atomun elektronlarının bulunduğu, çekirdeğin çevresinde katmanlar halinde dizilmiş enerji düzeyleridir. Birinci kabuk en fazla 2, ikinci kabuk en fazla 8 elektron alır; ilk 20 element için üçüncü kabuk da 8'de durur ve 2-8-8 örüntüsünü verir. Bohr modeli kabukları çekirdeğin çevresinde daireler olarak çizer; kullanışlı ama basitleştirilmiş bir resimdir. 4 dk okuma
2. 11 Değerlik elektronları nedir? Değerlik elektronları, bir atomun en dıştaki kabuğundaki, yani kimyasal bağ oluşumuna katılan elektronlardır. Ana grup elementlerinde değerlik elektron sayısı grup numarasının son rakamına eşittir: 16. gruptaki oksijenin 6, 17. gruptaki klorun 7 değerlik elektronu vardır. Değerlik elektronları, bir elementin hangi iyonları oluşturacağını ve kaç bağ yapacağını belirler. 4 dk okuma
3. 12 Elektron dizilimi nasıl yazılır? Elektron dizilimi, bir atomun elektronlarının alt kabuklarda nasıl dizildiğini gösterir; her alt kabuktaki elektron sayısı üst simgeyle yazılır, örneğin oksijen için 1s² 2s² 2p⁴. Yazmak için elektron sayısını atom numarasından al ve alt kabukları Aufbau sırasına göre doldur (1s, 2s, 2p, 3s, 3p, 4s, 3d ve böyle devam eder). Soy gaz kısaltması uzun dizilimleri kısaltır ve krom ile bakır gibi birkaç element örüntüyü bozar. 4 dk okuma
4. 13 Periyodik eğilimler Periyodik eğilimler, periyodik tablo boyunca element özelliklerinde görülen düzenli örüntülerdir. Bir periyot boyunca soldan sağa ilerlerken atom yarıçapı genellikle azalır, elektronegatiflik ve iyonlaşma enerjisi artar; bir grupta aşağı inerken atom yarıçapı artar, elektronegatiflik ve iyonlaşma enerjisi azalır. Metalik karakter ters yönde işler ve tablonun sol altında en yüksektir. 4 dk okuma

4

Elementlerle kimya

İyonlar, bağlar, formüller, mol ve denklemler: elementleri bir araya getirmek. · 7 ders

1. 14 İyonlar ve yükler İyon, elektron almış ya da vermiş olduğu için elektrik yükü taşıyan bir atom ya da atom grubudur. Elektron veren atomlar katyon denen pozitif iyonlara, elektron alan atomlar anyon denen negatif iyonlara dönüşür. Birçok element için yükü yalnızca grup numarasından tahmin edebilirsin: 1. gruptaki sodyum Na⁺, 17. gruptaki klor Cl⁻ oluşturur. 4 dk okuma
2. 15 Çok atomlu iyonlar nedir? Çok atomlu iyon, birbirine bağlı iki ya da daha fazla atomdan oluşan, net bir elektrik yükü taşıyan ve bileşiklerde tek bir birim gibi davranan bir gruptur. Yaygın örnekler hidroksit (OH⁻), nitrat (NO₃⁻), karbonat (CO₃²⁻), sülfat (SO₄²⁻), fosfat (PO₄³⁻) ve amonyumdur (NH₄⁺). Çok atomlu iyonların çoğu negatiftir ve birçoğu oksijen içerir. 4 dk okuma
3. 16 Kimyasal bağlar Kimyasal bağ, atomları elementlerde ve bileşiklerde bir arada tutan çekimdir. İyonik bağda bir atom elektronları diğerine aktarır ve zıt yüklü iyonlar birbirini çeker; kovalent bağda atomlar elektron çiftlerini paylaşır; metalik bağda ise metal atomları serbestçe hareket eden bir elektron “denizini” paylaşır. Hangi türün oluşacağı çoğunlukla atomların metal mi ametal mi olduğuna bağlıdır. 4 dk okuma
4. 17 Kimyasal formüller nasıl okunur? Kimyasal formül, bir maddede hangi atomların olduğunu ve her birinden kaç tane bulunduğunu göstermek için element sembollerini ve küçük sayıları kullanır. Bir sembolün ardındaki alt simge denen küçük sayı o elementin atomlarını sayar; yani H₂O'da 2 hidrojen ve 1 oksijen atomu vardır. Parantezler, katsayılar ve hidratlardaki nokta birkaç kural daha ekler, ama her biri yalnızca bir çarpma ya da toplama türüdür. 4 dk okuma
5. 18 Mol nedir? Mol, bir düzine'nin 12 demek olması gibi, kimyacıların atomlar ve moleküller için kullandığı bir sayma birimidir. Bir mol 6,022 × 10²³ parçacık içerir; bu sayıya Avogadro sayısı denir. Bir maddenin bir molünün gram cinsinden kütlesi, yani molar kütlesi, doğrudan periyodik tablodaki atom kütlelerinden gelir; bu yüzden gram ile parçacık sayısı arasında dönüşüm yapmanı sağlar. 3 dk okuma
6. 19 Kimyasal denklemleri denkleştirme Kimyasal bir denklemi denkleştirmek, okun iki tarafında her elementin atom sayısının aynı olmasını sağlamak demektir. Bunu, alt simgeleri asla değiştirmeden, formüllerin önüne tam sayı katsayılar koyarak yaparsın. Örneğin hidrojen ve oksijen, denkleştirilmiş 2H₂ + O₂ → 2H₂O denkleminde su oluşturur. 4 dk okuma
7. 20 Kimyasal ve fiziksel değişimler Fiziksel değişim bir maddenin boyutunu, şeklini veya hâlini değiştirir; ancak madde sonrasında yine aynı maddedir, buzun eriyip suya dönüşmesi gibi. Kimyasal değişim, yani kimyasal tepkime, maddeleri farklı özelliklere sahip yeni maddelere dönüştürür, demirin paslanması gibi. Temel soru her zaman şudur: Yeni bir madde oluştu mu? 4 dk okuma