Periyodik tablo nedir?

Atom numarasına göre sıralı

Her elementin kendi atom numarası vardır. Hidrojenin 1 protonu vardır, yani atom numarası 1'dir; helyumun 2, karbonun 6, demirin 26'dır ve şimdiye kadar adlandırılmış en ağır element olan oganessonun 118'dir. Her satırı soldan sağa okurken atom numarası kutudan kutuya birer artar; yalnızca lantanitler ve aktinitlerin alttaki satırlara taşındığı yerler bunun dışındadır.

Nötr bir atomun elektron sayısı proton sayısı kadardır, bu yüzden atom numarası elektron sayısını da verir. Bu elektronlar, özellikle de en dıştakiler, elementin nasıl tepkimeye gireceğini belirler; bu yüzden atom numarasına göre sıralamak özelliklerin düzenli aralıklarla tekrarlanmasını sağlar. “Periyodik” sözcüğü bu tekrarlanan örüntüyü anlatır.

Periyodik tabloyu kim yaptı?

1800'lerde birkaç kimyacı elementleri sıralamaya çalıştı, ama tabloyu ünlü yapan sürümü 1869'da Rus kimyacı Dmitri Mendeleyev yayımladı. O dönemde bilinen 63 elementi atom kütlesine göre dizdi ve benzer özellikli elementleri bir araya topladı.

Mendeleyev, örüntüsüne göre bir elementin bulunması gereken yerlere boşluklar bıraktı ve eksik elementlerin özelliklerini önceden söyledi. Galyum (1875'te keşfedildi), skandiyum (1879) ve germanyum (1886) daha sonra bu boşluklardan üçünü doldurdu; özellikleri onun tahminlerine yakındı.

1913'te İngiliz fizikçi Henry Moseley, sıralamanın gerçek temelinin atom kütlesi değil atom numarası olduğunu gösterdi. Bu, tellür (atom kütlesi 127,6) ve iyot (126,9) gibi bazı çiftlerin doğru gruplara düşmesi için kütle sırasının dışında yerleştirilmesi gerektiğini açıkladı.

Bir element kutusu nasıl okunur?

Tablodaki her kare bir elementi anlatır. Çoğu tablo en az dört şey gösterir: atom numarası, bir ya da iki harfli kimyasal sembol, elementin adı ve atom kütlesi.

Örnek olarak demiri al: atom numarası 26, sembolü Fe, atom kütlesi 55,845. Atom kütlesi, elementin doğal izotoplarının kütlelerinin ağırlıklı ortalamasıdır, bu yüzden genellikle tam sayı değildir. Aynı sayı, elementin bir molünün gram cinsinden kütlesini de verir; demirin molar kütlesinin 55,845 g/mol olmasının nedeni budur.

Sembol her zaman büyük harfle başlar, varsa ikinci harf küçüktür. Co kobalttır; CO ise karbon ve oksijenin bir bileşiği olan karbon monoksittir.

Gruplar ve periyotlar

18 dikey sütuna grup denir. Aynı gruptaki elementlerin dış elektron sayısı genellikle aynıdır, bu yüzden benzer şekilde tepkime verirler: 1. gruptaki alkali metallerin hepsi suyla tepkimeye girer, 18. gruptaki soy gazlar ise hemen hiçbir şeyle tepkimeye girmez.

7 yatay satıra periyot denir. Periyot numarası, bir atomun kaç elektron kabuğu kullandığını söyler; 3. periyottaki sodyumun elektronları üç kabuktadır. Bir periyot boyunca ilerlerken her elementin bir öncekinden bir proton ve bir elektron fazlası vardır ve elementler soldaki metallerden sağdaki ametallere doğru adım adım değişir.

Metaller, ametaller ve alttaki iki satır

Tablonun sağ tarafındaki zikzaklı bir “merdiven” çizgisi metalleri ametallerden ayırır. Elementlerin 80'den fazlası metaldir ve tablonun sol tarafını ile ortasını doldurur. Karbon, azot, oksijen, halojenler ve soy gazlar gibi ametaller sağ üstte yer alır; hidrojen de 1. grubun başında dursa bile bir ametaldir. Silisyum gibi yarı metaller merdiven boyunca uzanır ve her ikisinin de özelliklerini taşır.

Ana tablonun altındaki iki ayrı satır lantanitler (57–71. elementler) ve aktinitlerdir (89–103. elementler). Aslında 6. ve 7. periyotlara aittirler ama tablo elverişli bir genişlikte kalsın diye altta gösterilirler.

Periyodik tablo neden yararlıdır?

Bir elementin konumunu bilince onun nasıl davranacağını tahmin edebilirsin. Sodyum 1. gruptadır, bu yüzden bir elektron verip Na⁺ oluşturur; klor 17. gruptadır, bu yüzden bir elektron alıp Cl⁻ oluşturur. Birer tane birbirini dengeler; sofra tuzunun NaCl olmasının nedeni budur. Aynı mantık, her bilgiyi ezberlemeden formülleri, yükleri ve bağ türlerini tahmin etmene yardım eder.