Groep 9: de kobaltgroep
Groep 9 bestaat uit kobalt, rhodium, iridium en het synthetische element meitnerium. Kobalt is een magnetisch metaal dat voorkomt in batterijen en vitamine B12, terwijl rhodium en iridium zeldzame, kostbare platinagroepmetalen zijn die gewaardeerd worden om hun corrosiebestendigheid.
Positie in het periodiek systeem
Elementen in deze groep
Negen elektronen buiten de kern
Kobalt is [Ar] 3d⁷ 4s² en iridium [Xe] 4f¹⁴ 5d⁷ 6s², terwijl rhodium één elektron naar de d-subschil verplaatst tot [Kr] 4d⁸ 5s¹. Hoewel er negen elektronen buiten de kern zitten, gebruiken deze metalen er in de alledaagse scheikunde maar een paar van. Kobalt vormt Co²⁺ en Co³⁺, rhodium is vooral +3 en iridium is +3 of +4.
Kobaltverbindingen tonen de kleuren die typisch zijn voor overgangsmetalen: watervrij kobalt(II)chloride is blauw en wordt roze wanneer het water opneemt, daarom wordt het gebruikt in vochtindicatorpapier.
Trends langs de groep
Het smeltpunt stijgt van 1768 K voor kobalt naar 2237 K voor rhodium en 2719 K voor iridium. De dichtheid meer dan verdubbelt, van 8,9 g/cm³ naar 12,41 g/cm³ en dan naar 22,56 g/cm³, waardoor iridium het op één na dichtste element is, vlak na osmium met 22,59 g/cm³. De elektronegativiteit is 1,88 voor kobalt, 2,28 voor rhodium en 2,2 voor iridium.
De zwaardere leden behoren tot de minst reactieve bekende metalen. Iridium wordt vaak het meest corrosiebestendige metaal genoemd en trekt zich zelfs niets aan van koningswater, het zuurmengsel dat goud oplost.
Waar je groep 9 tegenkomt
Kobalt zit in het hart van vitamine B12, wordt gebruikt in veel kathodes van lithium-ionbatterijen en in sterke magneten, en kleurt al eeuwen glas en aardewerk diepblauw. De naam komt van Kobold, een boze berggeest uit de Duitse folklore die door mijnwerkers werd beschuldigd van lastige ertsen. Rhodium helpt katalysatoren stikstofoxiden af te breken en geeft sieraden van witgoud hun heldere glans. Iridium vormt de punten van bougies met een lange levensduur.
Een aanwijzing over de dinosauriërs
Iridium is zeldzaam in de aardkorst, maar komt vaker voor in veel asteroïden. In 1980 meldden wetenschappers een dunne, iridiumrijke kleilaag van ongeveer 66 miljoen jaar oud en stelden voor dat de inslag van een gigantische asteroïde een einde maakte aan het tijdperk van de dinosauriërs. De laag is sindsdien overal ter wereld gevonden. Meitnerium (109), genoemd naar de natuurkundige Lise Meitner, is slechts in enkele atomen tegelijk gemaakt, dus de eigenschappen zijn voorspeld, niet gemeten.
Groep 9: eigenschappen langs de groep naar beneden
Klik op een kolomkop om te sorteren.
| 27 | Kobalt | Co | 2 | +2, +3 | 1,88 | 192 | 1.768 K (1.494,8 °C) | 8,9 g/cm³ |
| 45 | Rhodium | Rh | 1 | +3 | 2,28 | 195 | 2.237 K (1.963,8 °C) | 12,41 g/cm³ |
| 77 | Iridium | Ir | 2 | +3, +4 | 2,2 | 202 | 2.719 K (2.445,8 °C) | 22,56 g/cm³ |
| 109 | Meitnerium | Mt | 2 | — | — | — | — | — |